Nạn Nhân Hóa và Thủ Phạm Hóa

Ngồi chờ một lúc, không thấy chiếc bàn của mình được lau, sau khi cô chủ quán đã rất tinh tế dọn ngay mấy ly tách còn vương lại, để tôi kịp ngồi. Tôi biết rằng họ đã quên. Và quyết định lấy chiếc khăn tay ra lau vệt nước còn đọng. Trời, em quên lau bàn! cô chủ quán tinh tế quan sát thấy. Xin lỗi! Xin lỗi! À không sao! Tôi bất giác bật ngay ra miệng mấy câu ấy. Xong tự nhiên ngồi thần ra mất một phút để nghĩ: vì sao mình lại bật ra câu xin lỗi ngay lập tức như thế? Suy nghĩ ấy, thôi thúc tôi viết về chủ đề này, thứ đã ở trong đầu tôi hàng tháng qua (có khi là cả năm): Nạn Nhân Hóa và Thủ Phạm Hóa. Câu 'xin lỗi' được bật ra một cách vô thức ấy, không chỉ đơn giản là một phép lịch sự. Tôi nhận ra tôi rất thường xuyên bị như vậy. Chẳng hạn, có một lần, tôi bị người ta va quẹt vào, ngã xuống đường, vừa ngồi được dậy, thứ tôi nói đầu tiên: Xin lỗi, xin lỗi! Trong khi, người va phải tôi, đang gấp rút dựng chiếc xe lên, nhìn tôi với ánh mắt ái ngại và cũng đang rối rít giải thích, kèm câu: Xin lỗi! Đúng hay sai, chưa bàn đến, cái tôi muốn bàn đến, là thói quen: Nhận lỗi về mình ngay lập tức của mình. Nó được bật ra như một thói quen, mà có lẽ không phải thói quen, nó là một 'mô thức', một 'niềm tin' đã có từ rất lâu... có thể là đã ăn sâu vào... tiềm thức. Dù trong tất cả các tính huống ấy, sau khi đủ bình tĩnh, tôi đều đủ sáng suốt để nhận ra: mình có lỗi hay người khác có lỗi. Nhưng một khi cái mô thức ấy, được 'lên cò súng' (trigger) thì lý trí vô dụng. Khi một dự án có mình tham gia thất bại/không hoàn thành, tôi ngay lập tự tự trách chính mình. Mà quên mất việc ngồi lại nhìn ra xem thực sự điều gì đã làm dự án không hoàn thành như ý. Khi người yêu tôi khóc, tôi tự nghĩ rằng là do có phần lỗi của mình. Quay về tự trách chính mình mà bỏ lơ việc chăm sóc cho người ấy. Khi thế giới bị bệnh dịch, tôi nghĩ tôi là một phần lý do. Quay về đổ lỗi và cắn rứt chính mình thay vì tự an ủi qua giải đoạn khó khăn chung. Tôi gọi đó là: Thủ Phạm Hóa. Ta có xu hướng nhận lỗi về phía mình, coi mình là nguyên nhân của các vấn đề. Bất chấp sự thật là gì. Vậy còn Nạn Nhân Hóa. Nạn Nhân Hóa là một mô thức, một niềm tin trái ngược với Thủ Phạm Hóa. Có những người (bao gồm cả chính mình, đôi khi), có xu hương đổ lỗi, luôn nghĩ nguyên nhân đến từ người khác, bản thân mình chỉ là nạn nhân, là người gánh chịu mọi thứ bị đưa đến. Khi dự án công việc có họ thất bại, họ nghĩ: Mình đã làm tốt thế mà những người khác làm công sức của mình đổ sông đổ bể. Khi mối quan hệ của họ đổ vỡ, họ cho r